Wittgensteins minnares

Onheuglijke tijd. Wat een uitdrukking is die ik misschien nooit goed begrepen heb, nu ik hem toevallig bezig.
Betekent onheuglijke tijd zonder heugenis, dus niet goed bij je hoofd, gek dus, of gewoon vergeten?

Taal biedt de mogelijkheid om de wereld te beschrijven, om ideeën en ervaringen van één persoon over te brengen op een ander persoon. Taal is een soort overeenkomst. Mensen begrijpen elkaar door de gedeelde opvatting dat een taal een bepaald beeld schetst. De Oostenrijkse filosoof Ludwig Wittgenstein hield zich bezig met dergelijke taalfilosofie: ‘hoe kan het dat taal werkt?’ Het begeleidende nawoord in deze eerste Nederlandse uitgave van Wittgensteins minnares (1988) van Lieke Marsman benadrukt de invloed van Wittgenstein op deze roman van David Markson, waarin hij de wonderlijke grenzen, mogelijkheden en restricties van taal toont, wanneer er niemand meer is om taal aan door te geven. Enkel aan de lezer, want als lezer zie je een wereld gecreëerd worden dat samenhangt van onvolledigheden en onjuistheden, op plausibele manier neergezet. De latere Wittgenstein plaatste in Filosofische onderzoekingen ‘de essentie van taal niet langer in de relatie tussen taal en werkelijkheid, maar stelde dat de essentie van taal zit in hoe we taal gebruiken’. Maar hoe gebruik je taal in je eentje?

Wittgensteins minnares is een ‘filosofische road novel’ waarin eenzaamheid een centrale rol speelt. Het is een meesterlijke roman over verbeeldingskracht en de betekenis van taal, en hoe taal werkt als er niemand is om die taal mee te delen. Op momenten is het hypnotiserend hoe bepaalde constructies je niet meer loslaten. Aan de hand van flarden informatie en allerlei herinneringen en ‘feitjes’ ontrafelt zich langzaam een wereld die valt en staat bij de rangschikking van de laatste mens op aarde. Dat is hoofdpersonage Kate. Ze woont ergens aan een Mexicaans strand, maar reist – of heeft gereisd – over de hele wereld. Wat je leest zijn de hersenspinsels die zij zo nu en dan typt op een typemachine. De ene gedachte vloeit voort uit de eerdere gedachte, constant bewust van de feitelijke correctheid van constructies, terwijl de vrouw geregeld zonder heugenis is. Met reflecties in het heden op de voorwerpen om haar heen blikt ze terug op de meest willekeurige, vooral kunsthistorische, weetjes die ze in haar vorige leven allemaal heeft opgedaan, gekoppeld aan de nachten die ze spendeerde in musea in Rome, Parijs en Londen, tot Sint-Petersburg en New York, dwalend door doodstille straten en een verlaten Colosseum.

Het komt dan ook geregeld voor dat Kate pagina’s later teruggrijpt op een herinnering of feit dat ze aanhaalde, om die te verbeteren of compleet aan te passen. Deze roman is dan ook ongekend onconventioneel. Verwacht niet zo zeer een verhaal met een begin, midden en een slot. Het is altijd en overal, maar desondanks zeker niet lastig om bij te houden. De zinnen die worden neergezet zijn prachtig, vol diepere betekenis en verbeeldingskracht, waardoor je als het ware opgeslokt wordt in de wereld van Kate. Deze indrukwekkende roman laat je gegarandeerd niet snel meer los en laat je voortdurend afvragen wat nu werkelijkheid is.

David Markson – Wittgensteins minnares

Onder de Drachenwand

“En ik dacht aan de schoonheid van het leven en aan de zinloosheid van de oorlog. Want wat was de oorlog anders dan een lege plek waarin het schone leven verdween? En op een dag, als laatste bevestiging van de zinloosheid, zou ook de plek zelf worden opgelost waarin het mooie leven verdwenen was. En dan? Wat het ook geweest was, nu was het er niet meer.”

Afbeeldingsresultaat voor onder de drachenwandEen droevig citaat, en toch zo treffend voor het algehele idee in het boek van Arno Geiger. Veit Kolbe, chauffeur in het Duitse leger, raakt in 1944 gewond, waarna hij met verlof terug mag naar zijn thuis in Oostenrijk. Daar, aan de hand van brieven, raakt de auteur de kern van de uitzichtloosheid en het absurde dat het naderende einde van de oorlog teweegbracht. Terwijl Hitler opriep tot het vechten ‘tot de laatste man’, richt Kolbe zijn blik op de schoonheid van het leven. Het is mooi, aangrijpend en op momenten toch ook wel heel erg schrijnend.

Kolbe ontvlucht zijn ouders in Wenen, waar het oorlogssentiment welig tiert, en hij zoekt zijn toevlucht ‘onder de Drachenwand’, in het plaatsje Mondsee. De fysieke en mentale schade die vijf jaar oorlog hem hebben bezorgd aan het oostfront, maken plaats voor rust en de mogelijkheid om de draad van het leven weer op te pakken. Gebaseerd op zijn brieven, schetst Geiger de zinloosheid en absurditeit van de oorlog en het leed dat ook onder de samenleving veroorzaakt werd. In zijn kleine huisje in Mondsee, raakt Kolbe bevriend met ‘de Braziliaan’ en wordt hij verliefd op Margot. Beide relaties lokken reacties van de plaatselijke bevolking uit, kenmerkend voor de houding van de maatschappij in het verscheurde en wanhopige Derde Rijk.

Arno Geiger focust zich in dit boek niet alleen op Kolbe. Ook Oskar Meyer en Kurt Ritler komen aan de hand van brieven aan bod. Beide personen zijn prachtige toevoegingen aan het algehele verhaal. Zo was Ritler een van de jonge jongens die in de laatste periode van de oorlog opgeroepen werd om te strijden tegen het Rode Leger, dat al op enkele tientallen kilometers van Berlijn verwijderd was. Ritler was een van de vele jongens die zonder voldoende training en zonder helm (hun hoofden waren immers te klein en zijzelf niet sterk genoeg voor de Stahlhelm) als laatste verdediging ingezet werden, refererend aan het letterlijke principe van het tot de laatste man vechten.

Een van de meer ontroerende en aangrijpende passages in het boek beslaan toch die van Oskar Meyer. Waar Ritler en Kolbe een band in het boek hebben, ontbreekt die met Meyer. Meyer is een Weense Jood. In principe zegt dit al genoeg voor ons, maar voor hem – en dit geeft Geiger weergaloos weer – betekende het van dag op dag leven in de grootste onzekerheid en de alsmaar toenemende haat van de samenleving jegens hem en zijn familie en vrienden. Het is intens schrijnend om te lezen en elk woord hoop je dat het goed met hem afloopt.

Toch draait het boek voornamelijk om Kolbe, en zijn leven in Mondsee. Het beslaat exact het jaar dat hij met verlof was. Het is prachtig gebracht door Geiger, met enorm veel gevoel. Kolbe, maar ook Meyer, koesteren de kleine, alledaagse dingen in een wereld die compleet ontwricht is door oorlog. Dat maakt dit verhaal tot een klein meesterwerk.

Arno Geiger – Onder de Drachenwand
De Bezige Bij 400 blz. €24,99

Normale mensen

“Ze kijkt hem aan alsof ze hem voor het eerst ziet sinds ze hier samen zitten. ‘Maar goed’, zegt ze. ‘Hoe gaat het met jou?’ Hij weet dat de vraag serieus bedoeld is. Hij voelt zich niet op zijn gemak als hij anderen in vertrouwen neemt of iets van hen verlangt. Daarom heeft hij Marianne nodig. Dat feit treft hem voor het eerst. Marianne is iemand aan wie hij dingen kan vragen. Ook al is hun relatie niet zonder bepaalde moeilijkheden en rancunes, de relatie gaat wel door. Dat vindt hij ineens opmerkelijk, bijna ontroerend. ‘Er is me van de zomer iets heel raars overkomen’, zei hij. ‘Mag ik het vertellen?’”

Normale mensen - Sally Rooney Al gelijk vanaf het eerste hoofdstuk wil je meer. Met een groot gemak zet Sally Rooney haar hoofdpersonages neer in een wereld waar alles met elkaar verbonden is. Het systeem en de verscheidene machtsverhoudingen die daar bij komen kijken zijn allesbepalend. Rooney zet dit weergaloos neer om de relatie van Marianne en Connell te duiden, wat het ietwat ingewikkeld maakt zoals dat nu juist precies herkenbaar is in deze moderne wereld. Normale mensen is het verhaal van twee jonge mensen die continu tot elkaar aangetrokken worden, maar ook constant onderhevig zijn aan de werkelijke verhoudingen en de psychologische effecten van het leven in een wereld waarin klassen en macht nog altijd relaties beïnvloeden.

Het verhaal draait om Marianne en Connell. Beide groeien ze op in een klein plaatsje in Ierland. Ze komen uit compleet andere milieus. Marianne komt uit een rijk gezin, waar de moeder van Connell de schoonmaakster is. Op de middelbare school krijgen deze Marianne en Connell een geheime relatie. Hij is populair, zij niet. De liefdesgeschiedenis begint hier. Met prachtige zinnen neemt Rooney je mee in de romantiek, maar ook de moeizaamheid en de ingewikkelde verhoudingen die door de loop van het boek een belangrijke rol spelen. Zo verandert de verhouding tussen de twee wanneer ze samen naar het Trinity College in Dublin gaan om te studeren, maar wat zonder meer duidelijk wordt is dat Marianne en Connell, alhoewel ze verschillende levens leiden, een intense en hechte band ontwikkelen.

Ieder hoofdstuk vormt een moment uit hun levens samen. ‘Drie maanden later’, ‘twee dagen later’, op die manier ga je in een stroomversnelling door de vier jaar waarin Marianne, de eigenlijke hoofdpersonage van het boek, en Connell iedere keer weer tot elkaar komen. Het ene moment voelt hun relatie fantastisch, het andere moment alsof er elk moment iets mis kan gaan. Het is lastig te omschrijven, maar wat zeker blijft hangen is dat je ontzettend graag doorleest hoe het verder met ze gaat. Wat vooral knap is aan de manier waarop het geschreven is, is hoe Rooney telkens moeiteloos verhalen uit hun verledens weet te implementeren in de oorspronkelijke verhaallijn. Zo wordt alles gedetailleerd en genuanceerd, waardoor je heel dicht op de personages komt te staan, wat de inleving en jouw betrokkenheid als lezer alsmaar makkelijker maakt. Normale mensen is dan ook zonder meer een zeer mooi verhaal.

Sally Rooney – Normale Mensen
Ambo|Anthos 254 blz. €20,99

De sympathisant

“Nu ik neerkeek op mijzelf kon ik nog steeds het kind in de man zien, en de man in het kind. Ik was altijd al gespleten geweest, al was dat maar gedeeltelijk mijn schuld. Ik had dan zelf wel gekozen voor een dubbelleven en een dubbele persoonlijkheid, dat kon ook moeilijk anders aangezien ik altijd voor bastaard was uitgemaakt. Er rustte een vloek op ons hele, verbasterde land, opgedeeld in noord en zuid, en het verwijt dat we tijdens onze weinig broederlijke broedertwist zelf hadden gekozen voor de tweespalt en de dood, was eveneens maar gedeeltelijk waar.”

Afbeeldingsresultaat voor de sympathisantAls uitzondering op de regel was het na de Vietnamoorlog niet de winnaar, maar de verliezer die het narratief bepaalde. Alleen al dat het bekendstaat als de ‘Vietnamoorlog’ is daar een voorbeeld van. Andere namen zijn de Tweede Indochinese oorlog en de Amerikaanse Oorlog, zoals de oorlog in Vietnam zelf bekend stond. Kortom, in de westerse publieke opinie en populaire media is voornamelijk het Amerikaanse verhaal verteld. De Sympathisant van Viet Thanh Nguyen geeft een nieuw perspectief: dat van een Vietnamese spion in dienst van de Viet Cong (NLF). In een fascinerende en ironische ik-vertelling, gericht aan ‘de commandant’, legt de hoofdpersoon zijn innerlijke strijd bloot in het naoorlogse Verenigde Staten, waar hij als spion rapporteert aan de communisten, terwijl hij verwikkeld raakt in een plan om een contrarevolutie te bewerkstelligen.

Het verhaal begint in de chaos in Saigon in 1975, waar de exodus van Amerikaanse ambtenaren in volle gang is. De hoofdpersoon, genaamd ‘de kapitein’, is handlanger van een generaal van het Zuid-Vietnamese leger. Samen mogen ook zij het land verlaten met een van de laatste vliegtuigen, terwijl de communistische Man achterblijft om zich op te werken in het nieuwe regime. De kapitein, als bastaard geboren met een Vietnamese moeder en een Franse vader, keert terug naar de Verenigde Staten. Daar heeft hij gestudeerd, en na het dienen van de generaal gaat voor hun de strijd door. De generaal wil een contrarevolutie opzetten en Vietnam ‘terug’-veroveren. In het geheim speelt de kapitein alle plannen door aan Man.

In de Verenigde Staten merkt de kapitein dat de Vietnamezen slechts een bijrol krijgen in het grote verhaal van de supermacht Amerika, zoals dat in alle grote filmproducties van Amerikaanse makelaardij overduidelijk naar voren komt. Als geboren buitenstaander geeft hij zijn visie en raakt hij tegelijk in conflict met zichzelf en de vele persoonlijkheden die hij ogenschijnlijk zo makkelijk neerzet, culminerend tot een geweldige climax, die je toch echt zelf moet lezen, als hij deelneemt aan de contrarevolutie in zijn moederland.

Viet Thanh Nguyen zorgt voor een indrukwekkende leeservaring in een prachtig, in nieuw perspectief gezet stukje geschiedenis. Het is een erg goed verhaal waarin ideologische tegenstellingen onderdeel zijn van de persoonlijke identiteitstwist van de hoofdpersoon. Gericht aan ‘de commandant’ legt hij alles bloot om tot een antwoord te komen op de ene vraag die er aan het eind enkel toe doet.

Viet Thanh Nguyen – De Sympathisant
Uitgeverij Marmer 432 blz. €12,50