De ontdekking van Urk

Leegte, dat is wat achter de regels schuilgaat, want er is niks anders dan het Urker paspoort. En angst, om zonder dat paspoort zelf een identiteit te moeten opbouwen. Wat de buitenwereld nu overkomt, dat geldt evengoed voor de plek waar ik vandaan kom. ‘Zo zijn Gentenaars, hè’ is een even grote dooddoener. Een leegte die verraadt dat iedere identiteit niks meer is dan een constructie, een verhaal waar iedereen zich aan vastklampt en dat het leven zin geeft. ‘Ja, want ik ben een Urker, hè’ is een veel makkelijker antwoord dan te moeten toegeven dat iedereen maar wat aanmoddert en de groep volgt. Of niet. Giet er nog een laag trots en nostalgie overheen en het paspoort fonkelt in het zonlicht. (105)

Met De ontdekking van Urk heeft Matthias Declercq toenadering gezocht tot een van de meest moeilijk te doorgronden plaatselijke identiteiten in Nederland. Het ‘eiland’ Urk, dat sinds de aanleg van de eerste dijken voor de Noordoostpolder geen eiland meer is, is nog altijd een anomalie in de Nederlandse cultuur. Door de schijnbare geslotenheid en ingewikkelde interne verhoudingen, is het naar buiten toe voor velen een dorp waar met gemak een identiteit aan opgelegd kan worden. Declercq verdiept zich in die identiteit. Beginnend bij de ideeën van buitenaf probeert hij zich in te burgeren op Urk. Hij spreekt er met bijna iedereen, lijkt wel, tijdens de zes maanden die hij er is gaan wonen. Wat het heeft opgeleverd is een geweldige journalistieke kijk naar de cultuur en de identiteit van een trots vissersdorp, binnen een sterk geglobaliseerde wereld.

Daarmee plaatst Declercq Urk als idee en als identiteit in een groter geheel, met oog voor geschiedenis en maatschappelijk-culturele ontwikkelingen elders in Nederland. Zo geeft hij een interessante basis in wetenschappelijk onderzoek uit de jaren dertig naar de vorm van Urker schedels en de manier waarop van buiten Urk gekeken werd naar Urk als ‘achterlijk’, gekaderd in de tijd van nationaalsocialistische rassenbiologie en een recent verzoek van twee Urker auteurs om de betreffende schedels terug te krijgen van het rariteitenkabinet van het Tropen Museum in Amsterdam. Deze ideeën hebben buiten Urk een grote stempel gedrukt op de Urker identiteit.

Op Urk zelf bestaat ook een eigen identiteit, gekoppeld aan een rijk verleden van heldhaftige vissers. De geschiedenis speelt een enorme rol in het heden, want hoewel het aantal vissers op Urk drastisch is verminderd na de aanleg van de Afsluitdijk, rust het Urker paspoort nog altijd op dit beroep, gekoppeld aan een streng Reformatorische gezinssamenstelling. Hoe oppervlakkig dit ook nu nog hier zwart op wit is, voorziet Declercq in De ontdekking van Urk deze concepten van een zeer genuanceerd beeld. Hij is, en neemt de lezer daarin mee, oprecht geïnteresseerd in de mensen en hoe men samenleeft. De manier waarop hij kijkt naar het grotere plaatje, met daarin de individuele verhalen door de tijd heen, is bijzonder lovenswaardig. Bovendien is het ook een verhaal waarin een groep mensen, met een eigen cultuur, geplaatst wordt in de grotere wereld, en hoe identiteit valt en staat bij definities van anderen. Het leest als een ijzersterk verslag van de huidige wereld, gecentreerd op een interessante microkosmos.

Matthias M.R. Declercq – De ontdekking van Urk