De Slavernij in oost en west

“Vanaf het eind van de zestiende eeuw tot ver in de negentiende eeuw was de stad Amsterdam betrokken bij slavenhandel en slavernij.”

Met deze stelling opent het recent verschenen ‘Amsterdam onderzoek’ naar de rol van het Amsterdamse bestuur in de Slavernij. Deze bundel is het resultaat van dat onderzoek dat in 2019 door het Amsterdams gemeentebestuur werd verzocht met betrekking tot het slavernijverleden en de rol van het Amsterdams bestuur binnen de slavernij in zijn geheel. Aan de hand van vele bijdrages van onderzoekers uit allerlei velden biedt deze bundel een ‘grondig overzicht van de stand van zaken’, volledig aansluitend bij de belangstelling voor de omgang met het slavernijverleden en de doorwerking ervan in het heden. Met duidelijke taal geeft het een noodzakelijke basis voor de weg naar een toekomst waarin de kwalijke restanten uit het verleden een plaats in het heden kunnen krijgen.

Door de nadruk te leggen op verschillende vormen van omgang met het verleden, biedt deze bundel aan de hand van 38 artikelen een genuanceerde terreinverkenning om het onderwerp bespreekbaar te maken aan de hand van een wetenschappelijke basis. Zo gaat Dienke Hondius, universitair docent Geschiedenis aan de Vrije Universiteit, in op ‘de ideeën over zwarte mensen die gebruikt werden om de slavernij te verdedigen, en de lange doorwerking van dit soort ideeën op de vorming van hedendaags racistisch gedachtegoed’. De machtsverhouding die ontstaat uit het plaatsen van de ‘Ander’, zoals met Maand van de Geschiedenis een belangrijk thema was, komt in deze bundel dan ook ontzettend goed naar voren. Hoe collectief omgegaan werd met slavernij, en de schrijnende invloed ervan op vandaag de dag.

Het mooie van deze bundel is dat het zeer breed opgezet is, waardoor alomvattend gekeken kan worden naar niet alleen economische geschiedenis, maar ook naar politieke, sociale, culturele en maatschappelijke doorwerkingen van de slavernij in Amsterdam en Nederland in haar geheel. ‘Ontkenning van zowel de huidige verschijningsvormen als de historische wortels van racisme zorgde ervoor dat we in Nederland nauwelijks gekomen zijn tot een gemeenschappelijke taal en gedeelde noemers om deze discussie te voeren,’ aldus de inleiding.  Deze boeiende bundel maakt hier de weg voor vrij.

Pepijn Brandon, Guno Jones, Nancy Jouwe en Matthias van Rossum – De Slavernij in Oost en West

Onder de Drachenwand

“En ik dacht aan de schoonheid van het leven en aan de zinloosheid van de oorlog. Want wat was de oorlog anders dan een lege plek waarin het schone leven verdween? En op een dag, als laatste bevestiging van de zinloosheid, zou ook de plek zelf worden opgelost waarin het mooie leven verdwenen was. En dan? Wat het ook geweest was, nu was het er niet meer.”

Afbeeldingsresultaat voor onder de drachenwandEen droevig citaat, en toch zo treffend voor het algehele idee in het boek van Arno Geiger. Veit Kolbe, chauffeur in het Duitse leger, raakt in 1944 gewond, waarna hij met verlof terug mag naar zijn thuis in Oostenrijk. Daar, aan de hand van brieven, raakt de auteur de kern van de uitzichtloosheid en het absurde dat het naderende einde van de oorlog teweegbracht. Terwijl Hitler opriep tot het vechten ‘tot de laatste man’, richt Kolbe zijn blik op de schoonheid van het leven. Het is mooi, aangrijpend en op momenten toch ook wel heel erg schrijnend.

Kolbe ontvlucht zijn ouders in Wenen, waar het oorlogssentiment welig tiert, en hij zoekt zijn toevlucht ‘onder de Drachenwand’, in het plaatsje Mondsee. De fysieke en mentale schade die vijf jaar oorlog hem hebben bezorgd aan het oostfront, maken plaats voor rust en de mogelijkheid om de draad van het leven weer op te pakken. Gebaseerd op zijn brieven, schetst Geiger de zinloosheid en absurditeit van de oorlog en het leed dat ook onder de samenleving veroorzaakt werd. In zijn kleine huisje in Mondsee, raakt Kolbe bevriend met ‘de Braziliaan’ en wordt hij verliefd op Margot. Beide relaties lokken reacties van de plaatselijke bevolking uit, kenmerkend voor de houding van de maatschappij in het verscheurde en wanhopige Derde Rijk.

Arno Geiger focust zich in dit boek niet alleen op Kolbe. Ook Oskar Meyer en Kurt Ritler komen aan de hand van brieven aan bod. Beide personen zijn prachtige toevoegingen aan het algehele verhaal. Zo was Ritler een van de jonge jongens die in de laatste periode van de oorlog opgeroepen werd om te strijden tegen het Rode Leger, dat al op enkele tientallen kilometers van Berlijn verwijderd was. Ritler was een van de vele jongens die zonder voldoende training en zonder helm (hun hoofden waren immers te klein en zijzelf niet sterk genoeg voor de Stahlhelm) als laatste verdediging ingezet werden, refererend aan het letterlijke principe van het tot de laatste man vechten.

Een van de meer ontroerende en aangrijpende passages in het boek beslaan toch die van Oskar Meyer. Waar Ritler en Kolbe een band in het boek hebben, ontbreekt die met Meyer. Meyer is een Weense Jood. In principe zegt dit al genoeg voor ons, maar voor hem – en dit geeft Geiger weergaloos weer – betekende het van dag op dag leven in de grootste onzekerheid en de alsmaar toenemende haat van de samenleving jegens hem en zijn familie en vrienden. Het is intens schrijnend om te lezen en elk woord hoop je dat het goed met hem afloopt.

Toch draait het boek voornamelijk om Kolbe, en zijn leven in Mondsee. Het beslaat exact het jaar dat hij met verlof was. Het is prachtig gebracht door Geiger, met enorm veel gevoel. Kolbe, maar ook Meyer, koesteren de kleine, alledaagse dingen in een wereld die compleet ontwricht is door oorlog. Dat maakt dit verhaal tot een klein meesterwerk.

Arno Geiger – Onder de Drachenwand
De Bezige Bij 400 blz. €24,99

De sympathisant

“Nu ik neerkeek op mijzelf kon ik nog steeds het kind in de man zien, en de man in het kind. Ik was altijd al gespleten geweest, al was dat maar gedeeltelijk mijn schuld. Ik had dan zelf wel gekozen voor een dubbelleven en een dubbele persoonlijkheid, dat kon ook moeilijk anders aangezien ik altijd voor bastaard was uitgemaakt. Er rustte een vloek op ons hele, verbasterde land, opgedeeld in noord en zuid, en het verwijt dat we tijdens onze weinig broederlijke broedertwist zelf hadden gekozen voor de tweespalt en de dood, was eveneens maar gedeeltelijk waar.”

Afbeeldingsresultaat voor de sympathisantAls uitzondering op de regel was het na de Vietnamoorlog niet de winnaar, maar de verliezer die het narratief bepaalde. Alleen al dat het bekendstaat als de ‘Vietnamoorlog’ is daar een voorbeeld van. Andere namen zijn de Tweede Indochinese oorlog en de Amerikaanse Oorlog, zoals de oorlog in Vietnam zelf bekend stond. Kortom, in de westerse publieke opinie en populaire media is voornamelijk het Amerikaanse verhaal verteld. De Sympathisant van Viet Thanh Nguyen geeft een nieuw perspectief: dat van een Vietnamese spion in dienst van de Viet Cong (NLF). In een fascinerende en ironische ik-vertelling, gericht aan ‘de commandant’, legt de hoofdpersoon zijn innerlijke strijd bloot in het naoorlogse Verenigde Staten, waar hij als spion rapporteert aan de communisten, terwijl hij verwikkeld raakt in een plan om een contrarevolutie te bewerkstelligen.

Het verhaal begint in de chaos in Saigon in 1975, waar de exodus van Amerikaanse ambtenaren in volle gang is. De hoofdpersoon, genaamd ‘de kapitein’, is handlanger van een generaal van het Zuid-Vietnamese leger. Samen mogen ook zij het land verlaten met een van de laatste vliegtuigen, terwijl de communistische Man achterblijft om zich op te werken in het nieuwe regime. De kapitein, als bastaard geboren met een Vietnamese moeder en een Franse vader, keert terug naar de Verenigde Staten. Daar heeft hij gestudeerd, en na het dienen van de generaal gaat voor hun de strijd door. De generaal wil een contrarevolutie opzetten en Vietnam ‘terug’-veroveren. In het geheim speelt de kapitein alle plannen door aan Man.

In de Verenigde Staten merkt de kapitein dat de Vietnamezen slechts een bijrol krijgen in het grote verhaal van de supermacht Amerika, zoals dat in alle grote filmproducties van Amerikaanse makelaardij overduidelijk naar voren komt. Als geboren buitenstaander geeft hij zijn visie en raakt hij tegelijk in conflict met zichzelf en de vele persoonlijkheden die hij ogenschijnlijk zo makkelijk neerzet, culminerend tot een geweldige climax, die je toch echt zelf moet lezen, als hij deelneemt aan de contrarevolutie in zijn moederland.

Viet Thanh Nguyen zorgt voor een indrukwekkende leeservaring in een prachtig, in nieuw perspectief gezet stukje geschiedenis. Het is een erg goed verhaal waarin ideologische tegenstellingen onderdeel zijn van de persoonlijke identiteitstwist van de hoofdpersoon. Gericht aan ‘de commandant’ legt hij alles bloot om tot een antwoord te komen op de ene vraag die er aan het eind enkel toe doet.

Viet Thanh Nguyen – De Sympathisant
Uitgeverij Marmer 432 blz. €12,50

De Ommegang

“Al die tijd had het net voorbij de horizon van mijn geest gelegen, aan de drempel van mijn waarneming. Het was maar een kleine verschuiving, een minieme sprong van de geest, maar een waardoor alles anders werd. Het was er altijd al geweest, maar ik had het niet gezien.”

Afbeeldingsresultaat voor de ommegang jan van akenEen groots historische roman. Jan van Aken heeft in De Ommegang een fenomenaal avontuur neergezet in de laatmiddeleeuwse wereld. Met een prachtige enscenering en een diepgaand hoofdpersonage is dan ook wel te verwachten dat Van Aken op de longlist voor de Libris Literatuurprijs 2019 staat. Van Aken neemt je mee in het avontuur van Isidorus van Rillington. Een rijk verhaal dat je buiten Europa voert en meesleurt in een zoektocht naar ultieme kennis.

Isidoor, als vondeling opgenomen door de poortwachter, groeit op bij een klooster in Yorkshire, waar hij op jonge leeftijd geleerd wordt om hele boeken een plaats te geven in zijn geheugen. Wat tegenwoordig veelal bekend staat als een ‘gedachtenpaleis’, wordt voor hem zijn ‘ommegang’: een denkbeeldige stad waarin al zijn kennis keurig een plaatsje heeft. Kennis wordt al gauw iets waar Isidoor geen genoeg van kan krijgen.

Zijn zoektocht naar kennis vormt het avontuur waar je in De Ommegang in meegesleurd wordt. Oxford, Parijs, Bologna en ga zo maar door, met alsmaar meer kennis in zijn ommegang en nog altijd zijn grote ambitie voor ogen. Het is die wellustige houding en een cruciale ontmoeting met een oude bekende, die voor Isidoor allesbepalend blijken te zijn. Daarmee speelt hoogmoed een enorm thema in dit boek, maar er is veel meer dan dat.

Onderweg speelt Van Aken op prachtige wijze met concepten als werkelijkheid en rationele kennis. Maar ook belicht hij de tweespalt in een maatschappij waar elke anomalie in het denken als ketterij of lollaardij wordt weggezet. Dit doet Van Aken subliem in dit 628 pagina tellende boek, zonder ook maar een moment langdradig of saai te worden. Zijn schrijfstijl zorgt daar wel voor. Het is immens en gedetailleerd, en sleept je genadeloos mee.

Ter conclusie, woorden schieten tekort om De Ommegang verder uit te lichten. Er gebeurt zó veel en het verhaal zit prachtig in elkaar. Het is een must-read voor degene die zich even helemaal wilt onderdompelen in een meesterlijk avontuur in het verleden.

Jan van Aken – De ommegang
Querido 628 blz. €23,50