Besprekingen

‘Reeds is ons een nieuw Europa begonnen’
Nederlands avant-gardisme en de Eerste Wereldoorlog, 1917-1926

De Eerste Wereldoorlog is in de Nederlandse cultuurgeschiedenis doorgaans een sterk onderbelichte gebeurtenis. In de kunsthistorische traditie wordt de Eerste Wereldoorlog, wanneer wordt gesproken over beeldende kunst in de periode direct na deze oorlog, vaak slechts terloops genoemd. Dit onderzoek naar de Nederlandse avant-gardistische groeperingen De Stijl en Groninger Kunstkring De Ploeg toont aan de hand van een nieuwe invulling van de mentaliteitsbenadering in historisch onderzoek een nationale, alsook transnationale, collectieve avant-gardistische mentaliteit. Vernieuwingsdrang, tijdsbewustzijn en het moderne leven stonden voor de kunstenaars in grote mate centraal; kenmerken die in verscheidene wetenschappen gekoppeld worden aan het ‘avant-gardistische’. Gezien het doen en denken van deze kunstenaars dusdanig beïnvloed werd door deze kenmerken, kan gesproken worden over een ‘mentaliteit’. Mentaliteiten kennen in de geschiedwetenschappen een lange traditie. Bij historische mentaliteiten staat vaak ‘het geheel’ centraal: een gedeelde mentaliteit of collectieve mentaliteit.

Aan de hand van deze traditie heb ik de Nederlandse kunstenaars van De Stijl en De Ploeg getracht te plaatsen in de Nederlandse cultuurgeschiedenis. De kunstenaars Theo van Doesburg, Piet Mondriaan en Vilmos Huszár enerzijds, en de kunstenaars Jan Wiegers, Hendrik Werkman en Alida Pott anderzijds, tonen allemaal de kenmerken van het avant-gardisme van het Europa van die tijd. De Eerste Wereldoorlog vormde een belangrijke impuls voor de culturele ontwikkelingen die plaatsvonden in West-Europa, waarin een afkeer ontstond voor de bestaande samenleving. Utopische ideeën vonden een directe vertolking in de geproduceerde kunst, wat voornamelijk in Duitsland en Frankrijk – de oorlogvoerende gebieden – een duidelijke voetafdruk heeft achtergelaten.

Zo ook in Nederland.

Nederland was in politiek-militair opzicht ‘neutraal’. Economisch en cultureel gezien niet. In de afgelopen twee decennia is onder historici de nadruk op Nederlandse cultuurgeschiedenis rond de Eerste Wereldoorlog onder de aandacht gekomen. Waar het onderwerp eerst niet interessant was door de veel grotere en voor Nederland belangrijkere Tweede Wereldoorlog, kwam de aandacht te liggen op de invloed van de ‘Grote Oorlog’ (1914-1918) op de Nederlandse samenleving. Onderdeel daarvan is het onderwerp van deze scriptie: Nederlandse kunstenaars. Kunstgeschiedenis en cultuurgeschiedenis komen zo meer tot elkaar, om een beeld te geven van cultuur in Nederland in deze tijd. Tegelijkertijd verbindt het Nederland aan de bredere context van Europa in dit tumultueuze moment in de moderne geschiedenis.

De keuze voor dit onderwerp kwam op uit een grote interesse in de culturele aspecten van de Eerste Wereldoorlog specifiek, zoals onder andere prachtig naar voren komt in Modris Eksteins Rites of Spring: the Great War and the birth of the modern age (1989). De liefde voor moderne kunst en het wonderlijke enthousiasme van beeldende kunstenaars in deze tijd – het begin van de twintigste eeuw – vormen daarbij het tweede ingrediënt. De kunstenaars van De Stijl werden doorgaans wel genoemd in verband met een tijdgeest en ‘de afkeer van de verschrikkingen van de oorlog’, maar vooralsnog was nog geen historisch onderzoek gedaan naar culturele invloed van de oorlog in Nederland, waarbij duidelijk gebruik gemaakt wordt van een historische methode.

De avant-gardistische mentaliteit van honderd jaar geleden is nog altijd aanwezig. Het is nu progressief, globaal en tegen het systeem. In dat opzicht is er weinig veranderd. Wat wel is veranderd is de manier waarop gereageerd wordt op tegengeluiden. Dominante denkstructuren, om te spreken naar Foucault, maken zich zo alsmaar beter zichtbaar. Onderzoek als dit geeft inzicht in verschillende houdingen in de samenleving en hoe structuren werken.

Ben je geïnteresseerd in wat ik heb geschreven? Hieronder vind je de downloadlink voor de tekst. Ik hoor graag wat je ervan vindt. Bij contact kun je een bericht sturen.

Masterscriptie Martijn Beijer 28-07-2020 (pdf)